Medicijnresten in drinkwater: risico's, normen en waterfilter

Wat zijn medicijnresten in water?

Farmaceutische stoffen komen op twee hoofdmanieren in het oppervlaktewater en drinkwater terecht. De grootste route is via menselijk urine en feces: het menselijk lichaam breekt ingenomen medicijnen niet volledig af en scheidt een deel onveranderd uit. Via het riool bereiken deze stoffen de rioolwaterzuivering. Omdat standaard zuiveringsinstallaties niet zijn ontworpen om farmaceutische moleculen te verwijderen, passeren veel stoffen gedeeltelijk en belanden zij in rivieren, meren en uiteindelijk drinkwaterbronnen.

De tweede route is direct wegspoelen van medicijnen door het toilet of de gootsteen. Hoewel overheidscampagnes dit gedrag al jaren proberen te ontmoedigen, gebeurt het nog op grote schaal. Apothekers en huisartsen adviseren nadrukkelijk om niet-gebruikte medicijnen in te leveren bij de apotheek.

In het watersysteem worden de stoffen verder verspreid: drinkwaterbedrijven die water onttrekken uit de Maas, de Rijn of het IJsselmeer treffen farmaceutische verbindingen aan die al kilometers stroomopwaarts zijn geloosd. Zelfs na zuiveringsprocessen blijven sporenconcentraties meetbaar in het eindproduct.

Welke stoffen worden aangetroffen?

Het RIVM publiceerde in 2023 dat 51 farmaceutische stoffen zijn aangetroffen in Nederlandse drinkwaterbronnen. De meest voorkomende en meest besproken stoffen zijn:

• Diclofenac(ontstekingsremmer en pijnstiller): een van de meest aangetroffen stoffen in Europese rivieren. In de grote Nederlandse rivieren zijn concentraties van 40–150 nanogram per liter (ng/L) gemeten. Diclofenac is schadelijk voor vissen en aquatische vogels.
• 17-alfa-ethynylestradiol (EE2)(synthetisch oestrogeen, werkzame stof in de hormoonpil): al bij zeer lage concentraties hormoonverstorend voor vissen. EE2 veroorzaakt verwijfving van mannelijke vissen (“intersex”) in rivieren. Vanwege dit ecologische effect staat EE2 op de EU-lijst van prioritaire stoffen.
• Metformine (diabetesmedicijn): door het hoge gebruik van metformine in Nederland en de slechte biologische afbreekbaarheid is het een van de meest persistente farmaceutische stoffen in oppervlaktewater.
• Antibioticazoals ciprofloxacin en amoxicilline: aanwezigheid in water draagt bij aan de ontwikkeling van antibioticaresistentie bij waterbacterieen — een aandachtspunt voor de volksgezondheid op langere termijn.
• Antidepressiva zoals sertraline en fluoxetine: meetbaar in Nederlandse rivieren en drinkwaterbronnen, al zijn de concentraties laag.
• Rontgencontrastmiddelen (joodhoudende stoffen zoals iohexol en iomeprol): uiterst persistent in water en nauwelijks te verwijderen door biologische zuiveringsprocessen. Ze komen in grote hoeveelheden voor in ziekenhuisafvalwater.

Concentraties: nanogram per liter

De concentraties van medicijnresten in drinkwater worden uitgedrukt in nanogram per liter (ng/L), ook wel aangeduid als sporenconcentraties. Om dit in perspectief te plaatsen: 1 ng/L staat gelijk aan 1 gram in 1 miljard liter water — vergelijkbaar met een suikerkorrel opgelost in een olympisch zwembad.

Twaalf van de 51 aangetroffen farmaceutische stoffen zaten in 2023 boven de ecologische streefwaarden voor aquatisch leven, aldus het RIVM. Dit betekent dat de concentraties laag genoeg zijn om geen acuut risico voor de mens te vormen, maar hoog genoeg om meetbare effecten te hebben op waterorganismen zoals vissen, kikkers en waterinsecten.

Voor mensen stelt zowel het RIVM als de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) dat bij de huidige concentraties in Nederlands drinkwater geen acuut gezondheidsrisico bestaat. Wel is er toenemende wetenschappelijke aandacht voor langdurige blootstelling aan lage dosissen hormoonverstorende stoffen, met name voor kwetsbare groepen zoals zwangere vrouwen, foetussen en jonge kinderen.

EU-normen en wetgeving

De EU-richtlijn Prioritaire Stoffen (2013/39/EU) stelt milieukwaliteitsnormen voor 45 prioritaire stoffen in oppervlaktewater. EE2 (de hormoonpil) en diclofenac zijn opgenomen als stoffen waarop gemonitord moet worden, maar de vastgestelde normen zijn nog niet volledig bindend als drinkwaternormen.

De nieuwe EU-drinkwaterrichtlijn (2020/2184) vereist een risicogebaseerde aanpak voor monitoring. Lidstaten moeten identificeren welke stoffen in hun specifieke drinkwaterbronnen voorkomen en op basis daarvan monitoringprogrammas opstellen. Dit betekent dat medicijnresten steeds prominenter in beeld komen bij de watertoets.

Nederland loopt relatief voorop: Vitens, PWN, Dunea en andere drinkwaterbedrijven monitoren actief op tientallen farmaceutische stoffen. Zij publiceren resultaten in hun jaarlijkse kwaliteitsrapporten. Ga voor de meest actuele gegevens naar de website van uw drinkwaterbedrijf of het overzicht van verontreinigingen in leidingwater.

Rioolwaterzuivering: wat wordt verwijderd?

Standaard rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI) zijn ontworpen voor het verwijderen van organisch materiaal, stikstof en fosfor — niet voor farmaceutische moleculen. De verwijderingsefficiency varieert sterk per stof:

• Goed biologisch afbreekbare stoffen (sommige antibiotica): 60–80% verwijdering
• Diclofenac en ibuprofen: 20–60% verwijdering in standaard RWZI
• EE2 (hormoonpil): 70–80% verwijdering, maar resterende concentraties zijn al ecologisch actief
• Rontgencontrastmiddelen (joodstoffen): minder dan 20% verwijdering — uiterst persistent
• Metformine: 40–70% verwijdering

Drinkwaterbedrijven als Oasen (Zuid-Holland) en Waternet (Amsterdam) experimenteren met ozonbehandelingals aanvullende zuiveringsstap. Ozon breekt farmaceutische moleculen af door oxidatie en bereikt een verwijderingsefficiency van 90–99% voor de meeste stoffen. Actief-koolfiltratie na ozonbehandeling vangt de afbraakproducten op. De kosten van deze extra zuiveringsstap zijn aanzienlijk, maar de technologie verspreidt zich langzaam over de sector.

Waterfilters voor farmaceutische stoffen

Voor consumenten die extra bescherming willen, zijn verschillende filteropties beschikbaar. De effectiviteit verschilt sterk per methode:

Een osmosefilter is de meest effectieve thuisoplossing. Het RO-membraan met porieen van 0,0001 micron houdt grotere moleculen zoals hormonen, antibiotica en rontgencontrastmiddelen tegen. Voor kleinere moleculen zoals metformine is de verwijdering iets lager (70–85%), maar nog altijd significant.

Actief kool in granulaatsvorm (GAC, geen persvorm) adsorbeert een deel van de farmaceutische stoffen door zijn enorme inwendige oppervlak, maar de effectiviteit is stofafhankelijk en neemt af naarmate het kool verzadigd raakt. Regelmatige filtervervanging is essentieel. Blokkoolfilters zijn minder effectief dan granulaire kool voor deze toepassing. Normale filterkans verwijderen nauwelijks farmaceutische stoffen.

Wat kunt u zelf doen?

De individuele consument heeft beperkte invloed op de kwaliteit van drinkwaterbronnen, maar twee acties maken concreet verschil:

• Medicijnen inleveren bij de apotheek: apotheken accepteren al uw niet gebruikte, verlopen of overgebleven medicijnen gratis. Ze worden verbrand bij meer dan 1.100 graden Celsius in gespecialiseerde verbrandingsovens, waardoor ze niet in het milieu terechtkomen. Dit geldt voor tabletten, vloeistoffen, zalven en pleisters.
• Nooit medicijnen door het toilet: ook kleine hoeveelheden tellen op en passeren de rioolwaterzuivering gedeeltelijk. Een tablet paracetamol door het toilet is een kleine bijdrage, maar schaalgrootte maakt dit een relevante bron.

Voor extra thuisbescherming, met name als u tot een kwetsbare groep behoort (zwanger, kleine kinderen, immuungecompromitteerd), kunt u een osmosefilter overwegen. Zie ook onze pagina over waterfilters voor hormonen en medicijnen voor een vergelijking van specifieke systemen.

Zie ook: waterfilter vergelijken, omgekeerde osmose uitleg, verontreinigingen in leidingwater en filter voor hormonen en medicijnen.

Verdiep uw kennis: Hormonen en medicijnresten in drinkwater: wat weten we?