Medicijnresten in drinkwater: meting, normen en filtermogelijkheden

Welke medicijnresten komen voor in water?

In oppervlaktewater en in mindere mate in drinkwater worden diverse groepen farmaceutische verbindingen aangetroffen. De meest relevant bevonden stoffen:

• NSAID-pijnstillers: Ibuprofen, diclofenac en naproxen zijn de meest gevonden medicijnresten. Diclofenac is in 2022 opgenomen in de Europese watchlist voor oppervlaktewatermonitoring vanwege ecotoxicologische risicos voor waterorganismen.
• Synthetische hormonen: Ethinylestradiol (EE2) uit de anticonceptiepil en estriol zijn hormoonverstorende stoffen die stabiel zijn in het milieu. Ze hebben aangetoonde effecten op de voortplanting van vissen bij langdurige blootstelling.
• Antibiotica: Amoxicilline, trimethoprim en sulfamethoxazol worden aangetroffen in rioolwater en in lagere concentraties in oppervlaktewater. De relatie met antibioticaresistentie in het milieu is een actief onderzoeksgebied.
• Antidepressiva en psychofarmaca: Fluoxetine (Prozac), sertraline en carbamazepine (anti-epilepticum) zijn persistent en worden wereldwijd aangetroffen in watersystemen.
• Betablockers: Metoprolol, atenolol en bisoprolol zijn veelgebruikte hartmedicijnen die slecht worden afgebroken in RWZI's.
• Diabetesmedicijnen: Metformin wordt door zijn hoge gebruiksfrequentie en lage biologische afbreekbaarheid consequent in hoge concentraties gevonden.

Hoe komen medicijnresten in drinkwater?

De route van medicijn naar drinkwater verloopt in drie stappen. Stap een: het menselijk lichaam breekt een ingenomen medicijn deels af en scheidt het resterende deel uit via urine en ontlasting. Dit varieert sterk per stof: ibuprofen wordt voor 60-90% ongewijzigd uitgescheiden, metformin bijna voor 100%.

Stap twee: het afvalwater met medicijnresten belandt in een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Traditionele RWZI's zijn ontworpen voor organisch afval, stikstof en fosfor. Ze verwijderen farmaceutische stoffen voor 30-80%, afhankelijk van de stof en het zuiveringsproces. Actief slib verwijdert sommige stoffen goed, maar ionische verbindingen en stabiele moleculen passeren deels.

Stap drie: het gezuiverde RWZI-effluent komt in rivieren en kanalen terecht. Waterbedrijven die oppervlaktewater (Maas, Rijn, Lek) als bron gebruiken, moeten dit oppervlaktewater verder zuiveren tot drinkwaterkwaliteit. Zuiveringsstappen als coagulatie, zandfiltratie, actief kool en UV-bestraling verwijderen een groot deel van de resterende medicijnresten, maar vrijwel nooit 100%.

Normen: wat zegt de EU en het Drinkwaterbesluit?

Er bestaan geen wettelijke grenswaarden voor medicijnresten in drinkwater, noch in de EU noch in het Nederlandse Drinkwaterbesluit. De EU-richtlijn 2020/2184 verplicht lidstaten wel tot het opzetten van een risicogebaseerde aanpak en tot monitoring van een watchlist van prioritaire microstoffen, waaronder hormonen en farmaceutische stoffen. Maar een verplichte parameterwaarde die waterbedrijven moeten naleven is er niet.

De reden is tweeledig. Ten eerste zijn de concentraties na drinkwaterzuivering zo laag dat de onzekerheid over gezondheidseffecten bij die niveaus groot is. Ten tweede is het reguleringstechnisch complex: er zijn duizenden farmaceutische verbindingen, elk met andere toxicologische profielen, biologische afbreekbaarheid en mengsel-effecten. Normen stellen vereist toxicologisch bewijs dat voor de meeste stoffen nog ontbreekt.

Gezondheidsrisico: wat is de stand van de wetenschap?

Bij de huidige concentraties in drinkwater worden geen acute gezondheidseffecten verwacht. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) en de WHO concluderen dat de blootstelling via drinkwater een verwaarloosbaar klein deel uitmaakt van de therapeutische dosis van een medicijn. Iemand zou literaal duizenden liters drinkwater per dag moeten drinken om de farmacologische drempel te bereiken van de meeste aangetroffen stoffen.

Echter geldt het voorzorgsprincipe voor:

• Hormoonverstoorders: Voor ethinylestradiol en andere hormoonverstorende stoffen zijn drempelwaarden niet goed vastgesteld. Sommige onderzoekers betogen dat er geen veilige drempelconcentratie bestaat voor hormoonverstoring bij gevoelige levensfasen (vroege embryonale ontwikkeling).
• Mengsel-effecten: In werkelijkheid bevat water een cocktail van vele stoffen tegelijk. Hoe laag-gedoseerde mengsels op langere termijn werken is wetenschappelijk nog onvoldoende onderzocht.
• Kwetsbare groepen: Zuigelingen, zwangere vrouwen en mensen met chronische aandoeningen worden in voorzorgsadviezen expliciet apart behandeld.

Filtertechnieken: wat werkt en wat niet?

Niet alle waterfilters zijn even effectief voor medicijnresten. Een overzicht:

• Omgekeerde osmose (90-99%): De meest effectieve thuisoptie. Het semipermeabele membraan houdt moleculen boven 0,0001 micron tegen. De meeste farmaceutische verbindingen zijn te groot of te geladen om het membraan te passeren. Gecombineerd met een actief koolvoorfiter bereikt osmose de hoogste verwijderingspercentages. Meer informatie op omgekeerde osmose kopen.
• Actief koolfilter (60-80%, stofafhankelijk): Actief kool adsorbeert organische verbindingen via Van der Waals-krachten. De effectiviteit voor medicijnresten varieert sterk per stof en is afhankelijk van contacttijd, koolkwaliteit en verzadiging van het filter. NSF/ANSI 401 gecertificeerde koolfilters zijn getest op een specifiek panel van opkomende contaminanten.
• UV-bestraling (beperkt effect): Huishoud-UV-systemen zijn effectief voor desinfectie (bacterien, virussen) maar nauwelijks voor medicijnresten. Alleen sommige lichtgevoelige verbindingen worden deels afgebroken. UV is geen vervanging voor actief kool of osmose.
• Waterfilterkan (minimaal effect): Eenvoudige kannetjes met een ionenfilter of actief koolgranulaat zijn niet ontworpen voor microstoffen. De contacttijd is te kort en de filteroppervlakte te klein voor effectieve adsorptie van farmaceutische verbindingen.

Voor een vergelijking van filteropties voor specifieke stoffen zie ook onze pagina over microplastics in drinkwater, die een vergelijkbare reguleringsachtergrond heeft. Een volledig overzicht van drinkwaternormen staat op onze drinkwaternormen-hub. Wilt u meer weten over waterfilters in het algemeen, dan verwijzen wij naar onze waterfilter-overzichtspagina.