PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) staan al jaren in de wetenschappelijke en politieke schijnwerpers, maar de discussie draait vaak om concentraties in water of bodem. Meer achtergrond over PFAS als stof in drinkwater vindt u op de pagina PFAS in drinkwater: overzicht. Minstens zo belangrijk is wat er in ons lichaam zit: de zogenoemde interne blootstelling, gemeten via bloedwaarden. Het RIVM voert hier geregeld onderzoek naar, en de uitkomsten zijn relevant voor iedereen die wil begrijpen hoe groot het risico werkelijk is — en wat je eraan kunt doen.
Waarom bloedwaarden meten?
PFAS zijn persistent: ze breken nauwelijks af in het menselijk lichaam. De biologische halfwaardetijd — de tijd die het duurt voordat de helft van een stof uit het bloed verdwenen is — bedraagt voor PFOS (perfluoroctaansulfonaat) gemiddeld circa 5 jaar, en voor PFOA (perfluoroctaanzuur) circa 3,8 jaar.
Dit betekent dat blootstelling van jaren geleden nog steeds zichtbaar is in huidige bloedwaarden. Bloedwaarden geven daardoor een integraal beeld van de totale blootstelling over een langere periode, terwijl watermetingen alleen een momentopname zijn. Voor volksgezondheidsonderzoek zijn bloedwaarden daarom de meest betrouwbare indicator van daadwerkelijke interne blootstelling.
RIVM humane biomonitoringsstudie: methodologie
Het RIVM voert in het kader van de Europese HBM4EU-studie en nationale biomonitoringsprogramma's periodiek metingen uit bij representatieve groepen Nederlanders. De steekproef richt zich doorgaans op volwassenen van 20 tot 74 jaar, met oversteekmeting bij specifieke risicogroepen zoals bewoners van hotspot-gebieden.
Bloed wordt afgenomen en geanalyseerd op een reeks PFAS-verbindingen via vloeistofchromatografie gekoppeld aan tandem-massaspectrometrie (LC-MS/MS). Dit is de goudstandaard voor gevoelige en selectieve detectie van lage concentraties PFAS in biologisch materiaal. Resultaten worden uitgedrukt in nanogram per milliliter bloedserum (ng/mL), ook wel nanogram per gram (ng/g) lipide in vetweefsel.
Gemiddelde PFAS-bloedwaarden bij Nederlandse volwassenen
Op basis van RIVM-data uit de periode 2023-2025 liggen de gemiddelde bloedwaarden voor de meest gemeten PFAS bij Nederlandse volwassenen als volgt:
PFOS
- Mediaan: circa 3-5 ng/mL serum
- 95e percentiel: circa 10-15 ng/mL
- PFOS was decennialang de meest gebruikte PFAS in industrie en brandblussers, en heeft de langste halfwaardetijd
PFOA
- Mediaan: circa 1-2 ng/mL serum
- Productie al eerder afgebouwd dan PFOS, bloedwaarden dalen geleidelijk in de algemene populatie
PFNA en PFHxS
- Mediaan: doorgaans onder 1 ng/mL
- Relevante stoffen omdat ze meegenomen worden in de EFSA-som van vier PFAS voor de tolerable weekly intake (TWI)
De waarden bij de Nederlandse algemene bevolking zijn vergelijkbaar met het EU-gemiddelde zoals gemeten in de HBM4EU-studie, al zijn er duidelijke regionale verschillen.
Europese vergelijking: Nederland in perspectief
De EFSA (European Food Safety Authority) en het HBM4EU-consortium hebben Europese referentiewaarden opgesteld. Nederland bevindt zich globaal in de middenklasse van Europa: hoger dan Scandinavische landen (waar minder industrieel PFAS-gebruik was) maar lager dan sommige Oost-Europese regio's met historisch zwaar verontreinigde drinkwaterbronnen.
De EFSA stelde in 2020 een tolerable weekly intake (TWI) vast van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week, berekend als de som van vier PFAS (PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS). Op basis van Nederlandse bloedwaarden schat het RIVM dat een substantieel deel van de Nederlandse bevolking — met name personen met hogere blootstelling via drinkwater of vis — deze TWI overschrijdt.
Hotspot-gebieden: beduidend hogere bloedwaarden
De landelijke gemiddelden maskeren grote regionale verschillen. In gebieden die historisch zwaar zijn belast met PFAS liggen de bloedwaarden significant hoger.
Omgeving Vliegbasis Volkel en andere militaire bases
Op en rondom militaire vliegbases is jarenlang blusschuim (AFFF) gebruikt dat PFAS bevatte. Omwonenden van vliegbasis Volkel zijn onderzocht en tonen gemiddeld 2 tot 5 keer hogere PFOS-bloedwaarden dan het landelijk gemiddelde. Vergelijkbare verhogingen zijn gemeten nabij vliegbasis Eindhoven en Leeuwarden.
Westerschelde-regio
De Westerschelde-regio (Zeeuws-Vlaanderen en omgeving) is historisch belast door lozingen van de chemische industrie, met name de voormalige 3M-fabriek in Zwijndrecht (Belgie) en Chemours (voorheen DuPont) in Dordrecht. Studies onder bewoners van Zeeuws-Vlaanderen, die drink- en recreatiewater uit de Westerschelde gebruikten, toonden sterk verhoogde PFOS- en PFOA-waarden.
Industrie-gerelateerde hotspots Noord-Brabant
In de Kempen en omgeving Weert zijn verhoogde PFAS-waarden gemeten bij zowel omwonenden als landbouwdieren, gerelateerd aan historisch gebruik van PFAS-houdend slib en irrigatiewater. Bloedonderzoek bij bewoners uit deze gebieden toont gemiddeld 1,5 tot 3 keer hogere concentraties dan het landelijk gemiddelde.
Gezondheidseffecten bij verhoogde PFAS-bloedwaarden
Wetenschappelijk onderzoek — onder andere de grote C8-studie in de VS en Europese cohortonderzoeken — heeft de volgende gezondheidseffecten geassocieerd met verhoogde PFAS-bloedwaarden:
- Cholesterol: hogere PFAS-waarden correleren met verhoogd LDL-cholesterol en totaal cholesterol, wat het cardiovasculaire risico vergroot
- Immuunsysteem: verhoogde PFAS-blootstelling is geassocieerd met een verminderde immuunrespons op vaccinaties bij kinderen
- Schildklierfunctie: PFAS kunnen schildklierhormonen verstoren, wat consequenties heeft voor metabolisme en ontwikkeling
- Nierwerking: verhoogde urinezuurwaarden en licht verminderde nierfunctie zijn gerapporteerd bij hogere blootstelling
- Kankerrisico: PFOA is door het IARC geclassificeerd als mogelijk kankerverwekkend voor mensen (groep 2B); PFOS staat in groep 2A
Het RIVM benadrukt dat de gevonden associaties statistisch zijn en geen directe causaliteit bewijzen voor individuele gezondheidsrisico's, maar dat de overall epidemiologie robuust genoeg is om preventieve maatregelen te rechtvaardigen.
Blootstellingsbronnen buiten drinkwater
Drinkwater is een belangrijke, maar niet de enige blootstellingsroute:
- Vette vis: paling, makreel en haring uit vervuilde wateren bevatten relatief hoge PFAS-concentraties
- Vleeswaren en zuivel: via veevoer en graasland kunnen PFAS in dierlijke producten terechtkomen
- Verpakkingsmateriaal: vetbestendig papier en karton voor fastfood bevat soms nog PFAS
- Huishoudproducten: non-stick pannen (PTFE-coating), waterafstotende kleding (DWR-coating), tapijtbescherming
Voor de gemiddelde Nederlander in een niet-hotspot-gebied is drinkwater verantwoordelijk voor ongeveer 10 tot 20 procent van de totale PFAS-blootstelling. In hotspot-gebieden waar het grondwater sterk verontreinigd is, kan dit aandeel oplopen tot 40 tot 60 procent.
Wat kunt u doen?
Drinkwater: osmosefilter als effectiefste maatregel
Een omgekeerde-osmosefilter verwijdert 95 tot 99 procent van de PFAS uit drinkwater. Dit is de meest bewezen technologie voor PFAS-verwijdering op huishoudschaal. Andere filters zoals actieve-koolstoffilters zijn minder effectief, zeker bij langdurig gebruik of hogere concentraties.
Als u in een hotspot-gebied woont of uw leidingwater boven de drinkwaternorm van 4 ng/L (som PFAS) scoort, is een osmosefilter de meest effectieve manier om de blootstelling via drinkwater drastisch te verminderen. Lees meer over PFAS in leidingwater voor actuele normen en meetwaarden per regio. Bij de keuze voor een osmosefilter is het de moeite waard te letten op de NSF/ANSI 58-certificering, de internationale kwaliteitsstandaard voor PFAS-verwijdering door omgekeerde osmose.
Bekijk ons overzicht van omgekeerde osmose filters voor meer technische achtergrond over hoe osmose PFAS verwijdert, of ga direct naar de pagina om een omgekeerde osmose filter te kopen en vergelijk geschikte systemen voor uw situatie.
Voeding: beperk blootstelling via vis en verpakkingen
- Eet minder paling en beperk consumptie van andere vette zoetwatervis uit mogelijk verontreinigde wateren
- Vermijd fastfood-verpakkingen van vetbestendig papier of karton
- Kies voor producten zonder PFAS-coating waar mogelijk
Huishoudproducten: kies PFAS-vrije alternatieven
- Vervang slijt- of beschadigde non-stick pannen door roestvrij staal of gietijzer
- Kies bij nieuwe outdoorkleding voor PFC-vrije waterafstotende coating (bijv. op basis van was of siliconen)
Conclusie
PFAS-bloedwaarden bij Nederlanders zijn meetbaar aanwezig in vrijwel de gehele bevolking, met duidelijk hogere concentraties in hotspot-gebieden nabij vliegbases en industrieterreinen. De RIVM-biomonitoringsstudies tonen dat een deel van de bevolking de EFSA-norm overschrijdt.
Drinkwater is een significante blootstellingsbron, zeker in gebieden met verhoogde grondwaterverontreiniging. Een osmosefilter biedt in die context een effectieve en bewezen maatregel: bekijk de beste osmosefilters voor PFAS-verwijdering en verklein uw blootstelling via drinkwater met 95 tot 99 procent.
Voor wie in een hotspot-gebied woont, is een bloedonderzoek via de huisarts of GGD de eerste stap om de persoonlijke situatie in kaart te brengen.