Microplastics in drinkwater: WHO-bevindingen, normen en filteropties

Wat zijn microplastics en nanoplastics?

Microplastics zijn kleine kunststofdeeltjes met een diameter van 1 nanometer tot 5 millimeter. De indeling naar grootte:

• Nanoplastics: Kleiner dan 1 micrometer (0,001 mm). Moeilijkst te detecteren en potentieel het meest biologisch actief omdat ze celbarrieren kunnen passeren.
• Kleine microplastics: 1-100 micrometer. Niet zichtbaar met het blote oog, detecteerbaar met microscopie en spectroscopie.
• Grote microplastics: 0,1-5 millimeter. Soms zichtbaar als fijne korrels of vezels.

Microplastics worden verder onderverdeeld in primair en secundair. Primaire microplastics worden bewust klein gemaakt: cosmetische scrubbeads (nu verboden in de EU), industriele pellets en medicijncoatings. Secundaire microplastics zijn het resultaat van de fragmentatie van groter plastic door UV-straling, golven, wind en mechanische slijtage.

Bronnen van microplastics in water

Microplastics bereiken oppervlaktewater en uiteindelijk drinkwater via diverse routes:

• Synthetisch textiel: Elke wasbeurt spoelt gemiddeld 700.000 synthetische vezels (polyester, nylon, acryl) weg via het riool. Rioolwaterzuivering vangt een groot deel op, maar niet alles.
• Autobandenslijtage: Rubberdeeltjes van autobandslijtage vormen in Europa een van de grootste bronnen van microplastics in het milieu. Via regenwater en wegafvoer belanden ze in oppervlaktewater.
• Plasticafbraak in de natuur: Zwerfafval en macroplastics die in het milieu achterblijven fragmenteren geleidelijk tot microscopisch kleine deeltjes.
• Verpakkingsmateriaal: Interactie van water met plastic flessen, leidingen en opslagtanks levert een directe bijdrage aan microplastics in drinkwater.
• Atmosferische depositie: Microplastics worden via lucht verspreid en neergeslagen in oppervlaktewater en waterreservoirs.

Situatie in Nederland en Europa

Het RIVM heeft in samenwerking met KWR (Kennis- en Innovatiecentrum voor Water) metingen verricht in Nederlands oppervlaktewater en drinkwater. In de grote rivieren (Rijn, Maas) worden microplastics consequent aangetroffen. Na de zuivering door drinkwaterbedrijven is de concentratie in kraanwater significant lager dan in het bronwater, maar niet nul.

In Europa lopen de concentraties in drinkwater uiteen van vrijwel onmeetbaar (in landen met uitsluitend grondwaterwinning) tot enkele tientallen deeltjes per liter bij oppervlaktewaterbronnen. De vergelijkbaarheid van studies is beperkt doordat er geen gestandaardiseerde meetmethode bestaat: studies gebruiken verschillende groottedrempels, filtertypen en detectiemethoden.

Het WHO-rapport van 2019: wat staat er precies in?

In 2019 publiceerde de WHO het rapport "Microplastics in Drinking Water". De kernbevinding: bij de huidige niveaus van microplastics in drinkwater is er geen bewijs voor een direct gezondheidsrisico. De WHO stelde tegelijk dat er grote hiaten zijn in de kennis:

• Er ontbreekt een gestandaardiseerde meetmethode, waardoor studies niet vergelijkbaar zijn.
• Nanoplastics zijn bijzonder slecht onderzocht door detectieproblemen.
• De langetermijneffecten van chronische blootstelling zijn onbekend.
• Additieven in plastic (weekmakers, brandvertragers) kunnen biologisch actief zijn, ook na fragmentatie.

De WHO riep op tot vervolgonderzoek en tot het reduceren van plastic in het milieu als voorzorgsmaatregel, ongeacht de huidige risicoschattingen.

EU-richtlijn 2020/2184 en de ontbrekende normen

De EU-drinkwaterrichtlijn 2020/2184 verplicht lidstaten voor het eerst tot het monitoren van microplastics in drinkwater. Maar de richtlijn stelt geen wettelijke grenswaarden. De Europese Commissie heeft aangegeven dat normstelling afhangt van de totstandkoming van een gevalideerde meetmethode. Totdat die er is, kan er geen handhaafbare norm worden gesteld.

Het EU-actieplan voor de Circulaire Economie (2020) en de Plastics Strategy beogen de instroom van plastic in het milieu te verminderen als indirecte strategie voor betere drinkwaterkwaliteit. Verdere maatregelen omvatten het verbod op single-use plastic en op microbeads in cosmetica.

Filteropties: welke filter verwijdert microplastics?

De effectiviteit van waterfilters voor microplastics hangt direct samen met de poriegrootte van het filterelement:

• Omgekeerde osmose (meer dan 99%): Met porieen van 0,0001 micron (0,1 nm) houdt osmose vrijwel alle microplastics en de meeste nanoplastics tegen. Dit is de meest volledige bescherming voor drinkwater. Zie omgekeerde osmose kopen voor een overzicht van systemen.
• Holle vezelfilter / ultrafiltration (0,01-0,1 micron): Verwijdert microplastics groter dan 0,1 micron effectief, inclusief alle bacterien. Nanoplastics passeren gedeeltelijk. Goed alternatief voor wie geen volledig osmosesysteem wil.
• Sedimentprefilter (1-5 micron): Verwijdert grotere microplasticdeeltjes en vrijwel al het zichtbare materiaal. Geen bescherming tegen kleinere microplastics.
• Actief koolfilter: Adsorbeert chemische additieven die uit plastic lekken (zoals ftalaten en bisfenol A), maar biedt geen fysieke blokkade voor microplasticdeeltjes. Zinvol als aanvulling, niet als primaire microplasticverwijdering.
• Waterfilterkan: Vrijwel geen effectieve verwijdering van microplastics. De contacttijd en filtercapaciteit zijn onvoldoende voor deeltjesverwijdering.

Een vergelijking met medicijnresten leert dat osmose voor beide categorieeen de meest effectieve thuisoplossing is. De drinkwaternormen-hub biedt een overzicht van alle parameters en bijbehorende filteradviezen. Wilt u specifiek leren over waterfilters voor microplastics, kijk dan op onze waterfilter microplastics-pagina.

Blootstelling via drinkwater vs. andere bronnen

Om de blootstelling via drinkwater in perspectief te plaatsen: de grootste bronnen van microplastics voor mensen zijn niet drinkwater maar voedsel (vis, zeevruchten, zeezout, bier), ademhaling van binnenlucht (synthetische stoffen, tapijten, huisstof) en contact met plastic verpakkingen. Flessenwater bevat bovendien gemiddeld 2-4 keer meer microplastics per liter dan kraanwater. Wie flessenwater drinkt om microplastics te vermijden, bereikt dus het tegenovergestelde.