In Nederland maken circa 170.000 huishoudens gebruik van een eigen put of bron als drinkwaterbron. Putwater valt buiten het reguliere leidingwaternet en is daarmee ook buiten de strikte controle van drinkwaterbedrijven. Dat maakt putwatergebruikers zelf verantwoordelijk voor de kwaliteit van hun drinkwater. Dit artikel legt uit welke verontreinigingen in putwater voorkomen, wat de wettelijke verplichtingen zijn in Nederland, en welke filtersystemen het meest effectief zijn.
Wat is putwater en waar komt het vandaan?
Putwater is grondwater dat via een put of boring wordt opgepompt. Het doorloopt een natuurlijk filteringsproces door bodemlagen, maar dat biedt géén garantie voor drinkwaterkwaliteit. De samenstelling hangt sterk af van:
- De diepte van de put (ondiep grondwater is kwetsbaarder voor oppervlakteverontreiniging)
- De bodemsamenstelling (zandgrond filtert anders dan klei of veen)
- Nabijgelegen landbouw, industrie of wegen
- Seizoensinvloeden (hevige regenval kan verontreinigingen inspoelen)
Ondiepe putten tot 15 meter zijn het meest kwetsbaar. Diepere boringen (30–80 meter) putten uit beschermde aquifers met doorgaans stabielere waterkwaliteit, maar ook daar kunnen verontreinigingen aanwezig zijn.
Veelvoorkomende verontreinigingen in putwater
1. Bacteriën en micro-organismen
Biologische besmetting is het meest directe gezondheidsrisico bij putwater. De meest voorkomende bacteriële verontreinigingen zijn:
- E. coli (indicator voor fecale besmetting — kan wijzen op lekkage van septische tank of veestallen)
- Coliformen (brede groep van darmbacteriën)
- Enterococcen (hardnekkige darmbacteriën)
Naast bacteriën kunnen ook virussen (norovirus, hepatitis A) en parasieten (Giardia, Cryptosporidium) aanwezig zijn. Cryptosporidium en Giardia zijn bestand tegen chloor en vereisen UV-behandeling of microfiltratiefilters.
Symptomen van biologisch besmet putwater: diarree, braken, buikpijn na waterinname. Bij kwetsbare groepen (ouderen, kinderen, zwangeren) zijn de risico's ernstiger.
2. Nitraten en nitriet
Nitraten zijn een groot probleem in landelijke gebieden met intensieve veehouderij of akkerbouw. Nitraten uit kunstmest en dierlijke mest sijpelen door de bodem naar het grondwater.
- Drinkwaternorm Nederland: maximaal 50 mg/liter nitraat (EU-richtlijn)
- Bij putten in landbouwgebieden: overschrijding komt regelmatig voor, met name in Brabant, Gelderland en Limburg
- Risico: nitraat wordt in het lichaam omgezet in nitriet, wat zuurstoftransport in bloed belemmert — met name gevaarlijk voor zuigelingen (blauwe babysyndroom)
Nitraten worden niet verwijderd door koolstoffilters of UV-lampen. Omgekeerde osmose is de meest effectieve methode.
3. IJzer en mangaan
IJzer en mangaan zijn van nature aanwezig in veel grondwaterlagen in Nederland, met name in zandbodems in het oosten en zuiden van het land.
Herkenning:
- Roodbruine vlekken op sanitair en was → hoog ijzergehalte
- Zwarte/bruine aanslag → mangaan
- Metalige smaak
Effecten op huishoudelijke apparaten: ijzer verstopt filters snel en beschadigt membranen in osmosesystemen. IJzerfiltratie moet daarom altijd vóór het RO-membraan plaatsvinden.
Gezondheid: ijzer in hoge concentraties is onsmakelijk maar zelden acuut gevaarlijk. Mangaan boven 0,1 mg/L is bij langdurige blootstelling in verband gebracht met neurologische effecten.
4. Waterhardheid
Putwater kan zowel extreem hard als vrij zacht zijn, afhankelijk van de bodemlaag. Kalkrijke bodemlagen (mergel, krijt) produceren hard water met hoge calcium- en magnesiumconcentraties. Zandige en veenachtige gebieden leveren doorgaans zachter water.
Meer over de effecten van waterhard water en hoe je het kunt meten, lees je in ons artikel over waterhardheid meten.
5. Zware metalen en chemische verontreiniging
Afhankelijk van de locatie kunnen putten ook verontreinigd zijn met:
- Arseen (van nature aanwezig in bepaalde grondlagen; norm: max. 10 µg/L)
- Lood (uit oude leidingen of industriële vervuiling in de bodem)
- PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen uit industriële bronnen en brandblusstoffen)
- Pesticiden en herbiciden (uit landbouwgebruik)
- Benzeen en andere VOS (vluchtige organische stoffen uit voormalige industrieterreinen of tankstations)
Verplichte keuring van putwater in Nederland
In Nederland is het gebruik van putwater als drinkwater wettelijk gereguleerd maar niet verboden. De Drinkwaterwet regelt de kwaliteit van het leidingwater, maar voor privéputten geldt een andere situatie.
Verplichtingen:
-
Meldingsplicht: Wie een eigen waterwinning heeft van meer dan 10 m³ per dag of water levert aan derden, moet dit melden bij de provincie en voldoen aan de Drinkwaterwet.
-
Advieskeuring: Voor kleinere huishoudelijke putten is er geen wettelijke verplichting tot keuring, maar sterk aanbevolen is het om minimaal:
- Bij ingebruikname een volledige wateranalyse te laten uitvoeren
- Vervolgens jaarlijks te controleren op bacteriologische parameters
- Na extreme weersomstandigheden (hevige regenval, droogte) een extra controle te doen
-
Provinciale regels: Sommige provincies hebben aanvullende regels voor grondwaterwinning. Controleer altijd de regels van jouw provincie.
Kosten van een wateranalyse: Een basisanalyse (bacteriën, nitraat, hardheid, pH) kost €50–€120. Een uitgebreide analyse inclusief zware metalen, PFAS en pesticiden: €200–€500.
Filteropties voor putwater: van eenvoudig naar compleet
De juiste filterstrategie hangt af van de aangetroffen verontreinigingen in jouw put. Een wateranalyse is de onmisbare eerste stap. Daarna kun je een filteropbouw kiezen.
De ideale filtervolgorde voor putwater
Een complete behandelingslijn voor putwater ziet er als volgt uit:
1. Sedimentfilter (5–25 micron)
- Verwijdert zand, slib, roest en grotere deeltjes
- Beschermt alle downstream filters tegen verstopping
- Vervangen: elke 1–3 maanden afhankelijk van turbiditeit
2. IJzerfilter (indien nodig)
- Verwijdert opgelost ijzer en mangaan via oxidatie en filtratie
- Noodzakelijk als ijzergehalte > 0,2 mg/L of mangaan > 0,05 mg/L
- Harsbed of mangaangrind als filtermedium
- Heeft backwash-functie nodig voor regeneratie
3. Actief koolstoffilter
- Verwijdert chloor (indien toegevoegd), pesticiden, organische verbindingen, geur en smaak
- Pre-filter voor UV-lamp en RO-membraan — essentieel voor membraanprotectie
4. UV-desinfectie
- Doodt bacteriën, virussen en parasieten (inclusief Cryptosporidium en Giardia)
- Vereist helder, vrij van ijzer en turbiditeit water voor optimale werking
- Vervang UV-lamp jaarlijks
5. Omgekeerde osmose (indien nodig)
- Noodzakelijk bij: nitraat > 20 mg/L, arseen, PFAS, pesticiden, zware metalen
- Verwijdert 95–99% van opgeloste stoffen inclusief nitraten, arsenicum en PFAS
- Produceert mineralenarm water — overweeg remineralisatie
Wanneer is omgekeerde osmose noodzakelijk?
Niet elk putwater heeft een volledig RO-systeem nodig. UV + koolstoffilter is in veel gevallen voldoende als de chemische parameters binnen normen vallen. Maar RO is noodzakelijk als:
- Nitraat > 20 mg/L (bij kinderen en zwangeren: al bij 10 mg/L)
- Arseen aantoonbaar (>5 µg/L)
- PFAS boven detectieniveau
- Pesticiden aantoonbaar
- Hoge hardheid (>25 °dH) gecombineerd met andere verontreinigingen
Bekijk een volledig overzicht van osmosesystemen die geschikt zijn voor putwater via omgekeerde osmose kopen.
Praktische aandachtspunten bij putwater filtratie
Druk en debiet: Putpompen leveren doorgaans 3–6 bar druk, voldoende voor de meeste filtersystemen. Controleer het debiet van je put: een RO-systeem heeft minimaal 2 bar inlaatdruk nodig.
Temperatuur: Grondwater heeft een vrij constante temperatuur van 10–12°C. Koude membranen produceren minder snel water dan warme — houd hier rekening mee bij de dimensionering.
Onderhoud: Een putwatersysteem vraagt intensiever onderhoud dan een systeem op leidingwater, omdat de inkomende waterkwaliteit variabeler is. Houd een onderhoudslogboek bij en voer regelmatige analyses uit.
Bypass voor irrigatie: Voor tuinirrigatie is gefilterd water niet nodig. Installeer een bypass vóór het filtersysteem zodat je voor buitengebruik geen filtercapaciteit verspilt.
Samenvatting: stap-voor-stap aanpak voor putwatergebruikers
- Laat het water analyseren door een erkend laboratorium
- Beoordeel de resultaten per parameter aan de hand van Nederlandse drinkwaternormen
- Bepaal de filterstrategie op basis van de aangetroffen verontreinigingen
- Installeer de filters in de juiste volgorde (sediment → ijzer → koolstof → UV → RO)
- Voer jaarlijkse controles uit en vervang filters op schema
Meer over specifieke verontreinigingen vind je in onze artikelen over nitraat in drinkwater en ijzer in drinkwater.
Lees ook: Putwater filteren: welk systeem past bij jou? en Omgekeerde osmose voor thuis: complete uitleg