De afgelopen jaren is de bezorgdheid over microplastics en nanoplastics in het menselijk lichaam sterk toegenomen. Niet omdat het probleem plotseling is ontstaan, maar omdat detectiemethoden zo sterk zijn verbeterd dat onderzoekers nu kunnen zien wat eerder onmeetbaar was. Elke nieuwe studie trekt internationale aandacht en roept dezelfde vraag op: hoe schadelijk zijn deze deeltjes eigenlijk?
Wat is er gevonden?
Het bewijs voor de aanwezigheid van microplastics en nanoplastics in het menselijk lichaam is de afgelopen jaren snel opgebouwd. Chronologisch:
2020 — Placenta (Genova-studie): Italiaanse onderzoekers publiceerden het eerste bewijs van microplastics in menselijk placentaweefsel. Dit was een schok: de placenta werd lange tijd beschouwd als een effectieve barriere voor externe vervuiling. De studie vond microplastics in zowel de foetale als de maternale kant van de placenta.
2022 — Menselijk bloed (Heather Leslie, Vrije Universiteit Amsterdam): Een mijlpaalstudie gepubliceerd in Environment International toonde voor het eerst systematisch aan dat microplastics circuleren in het bloed van gezonde volwassenen. Heather Leslie en haar team vonden microplastics in maar liefst 77% van de bloedmonsters. De meest gevonden polymeren waren PET, polyethyleen en polystyreen.
2022-2023 — Longen en darmen: Meerdere studies bevestigden de aanwezigheid van microplastics in longweefsel en in de darmen. De vondst in longen — ook bij niet-rokers — wijst op inhalatie als een significante opnameroute, naast ingestie via voedsel en water.
2023 — Bloed en nanoplastics (Environmental Research): Verbeterde analysemethoden maakten het mogelijk om ook nanoplastics (kleiner dan 1 µm) in menselijk bloed aan te tonen. Dit is relevant omdat nanoplastics door hun kleine omvang gemakkelijker biologische barrières passeren dan grotere microplastics.
2024 — Hartspiercellen (Nature Medicine): Een van de meest besproken studies van de afgelopen jaren toonde nanoplastics aan in hartspiercellen van patienten die een hartoperatie ondergingen. Dit bevestigt dat nanoplastics zich ophopen in orgaanweefsel dat ver verwijderd is van de primaire opnameroutes.
Wat betekent het voor de gezondheid?
De cruciale vraag is: betekent de aanwezigheid van microplastics en nanoplastics in ons lichaam ook dat we ziek worden? Hier is het wetenschappelijk beeld genuanceerder.
Correlatie is niet causaliteit. Het aantonen van nanoplastics in hartspiercellen bewijst niet dat ze hartziekten veroorzaken. Een associatiestudie legt een verband bloot, maar kan de richting van de causaliteit niet bepalen. Zijn de mensen met meer nanoplastics in hun weefsel vaker ziek omdat de nanoplastics schade aanrichten, of zijn het mensen die om andere redenen meer zijn blootgesteld en ook om andere redenen een slechtere gezondheid hebben?
Dierenstudies geven aanleiding tot zorg. In laboratoriumomgevingen zijn bij dieren bij hoge blootstelling aan microplastics en nanoplastics effecten waargenomen zoals:
- Oxidatieve stress in cellen
- Ontstekingsreacties in longweefsel en maag-darmkanaal
- Verstoring van hormonale processen bij bepaalde plasticadditieven (zoals ftalaten en bisfenol A)
- Verminderde vruchtbaarheid bij proefdieren
Deze dierenstudies gebruiken echter doorgaans concentraties die veel hoger zijn dan de huidige menselijke blootstelling. De vertaling naar realistische dagelijkse blootstelling is niet rechtstreeks.
Geen bewijs voor causale gezondheidsschade bij mensen. Op basis van de beschikbare onderzoeksdata is er bij de huidige blootstellingsniveaus geen bewijs voor directe, causale gezondheidsschade bij mensen. De WHO en RIVM hanteren dit standpunt expliciet. Dat wil niet zeggen dat er geen risico is, maar dat het bewijs voor nu ontbreekt.
Groeiende zorg om cumulatieve effecten. Wat onderzoekers steeds meer zorgen baart, is niet de acute blootstelling maar de cumulatieve ophoping over een mensenleven. Microplastics en nanoplastics breken in het lichaam niet af. Ze hopen zich op. Over tientallen jaren blootstelling zijn de langetermijneffecten simpelweg onbekend.
Welke bronnen dragen het meeste bij?
Microplastics en nanoplastics bereiken ons lichaam via meerdere routes. Het aandeel van elke bron verschilt per persoon en leefomgeving:
Voedsel is vermoedelijk de grootste bron voor de meeste mensen. Schelpdieren, vis, zout, honing en verpakt voedsel bevatten allemaal meetbare hoeveelheden microplastics. Verhitting van voedsel in plastic containers verhoogt de migratie van plastic deeltjes en additieven naar het voedsel aanzienlijk.
Water levert een relevante bijdrage, met een opvallend verschil tussen typen: flessenwater bevat in studies consistent meer microplastics dan Nederlands kraanwater. Naast microplastics bevat leidingwater ook andere stoffen die aandacht verdienen — zie het overzicht van microbiologische en chemische stoffen in drinkwater. De plastic fles, de dop en het bottelproces zijn directe bronnen van plasticdeeltjes in het water. Wie microplastics via water wil verminderen, doet er dus beter aan kraanwater te drinken, eventueel gefilterd, dan flessenwater te kopen.
Lucht is een onderschatte bron. Huisstof bevat synthetische vezels uit textiel en tapijt. Buitenlucht in stedelijk gebied bevat microplastics van bandenslijtage en wegcoatings. Inhalatie is voor nanoplastics bijzonder relevant omdat de luchtwegen minder effectieve filters hebben dan het maag-darmkanaal.
Huid draagt in mindere mate bij via huidverzorgingsproducten en synthetisch textiel dat de huid raakt, maar deze route is kleiner dan ingestie en inhalatie.
Hoe zit het met kinderen en ongeboren baby's?
De vondst van microplastics in placentaweefsel heeft veel aandacht getrokken, en terecht. De placenta fungeert als een selectieve barriere tussen moeder en kind, maar blijkt niet ondoordringbaar voor alle deeltjes.
In dierenstudies zijn nanoplastics aangetoond die de placentabarriere actief passeren en terechtkomen in de foetus. Of dit ook bij mensen in significante hoeveelheden plaatsvindt, is nog onderwerp van onderzoek. De vondst in humaan placentaweefsel toont echter al aan dat er passage plaatsvindt.
Voor jonge kinderen geldt een aanvullende zorg: hun lichaamsgewicht is laag, waardoor bij gelijke blootstelling de concentratie per kilogram lichaamsgewicht hoger is dan bij volwassenen. Bovendien zijn hun organen en immuunsysteem nog in ontwikkeling, wat hen potentieel kwetsbaarder maakt voor schadelijke effecten.
Het voorzorgsprincipe rechtvaardigt extra aandacht bij zwangerschap en in de eerste levensjaren. Dit betekent niet dat er direct gezondheidsschade optreedt, maar dat het verstandig is om onnodige blootstelling te beperken waar dat eenvoudig mogelijk is.
Wat kun je doen?
Gegeven de stand van het onderzoek zijn er een paar praktische stappen die helpen om de blootstelling aan nanoplastics via drinkwater te verminderen:
Osmosefilter als meest effectieve filteroptie. Een omgekeerde-osmosefilter heeft porieen van 0,0001 µm, wat kleiner is dan zelfs de kleinste nanoplastics. Het is de enige thuisoplossing die nanoplastics volledig uit drinkwater verwijdert. Tegelijkertijd verwijdert het ook PFAS, zware metalen, nitraat en andere verontreinigingen. Gebruik de vergelijking van omgekeerde-osmosesystemen om het juiste filter voor uw situatie te kiezen. Lees meer op de pagina nanoplastics en waterfilters.
Vermijd flessenwater. De paradox is dat flessenwater, bedoeld als alternatief voor "minder schoon" kraanwater, ironisch genoeg meer nanoplastics bevat dan Nederlands kraanwater. Dit geldt nog sterker voor water dat lang in een plastic fles heeft gezeten, in de warmte of zon is bewaard, of waarbij de fles is geschud.
Verwarm voedsel niet in plastic containers. Magnetronverwarming in plasticcontainers verhoogt de migratie van nanoplastics en plasticadditieven naar het voedsel aanzienlijk. Gebruik glas, keramiek of roestvrijstaal.
Beperk schelpdieren en sterk verwerkt voedsel als u uw microplasticblootstelling via voeding wil verminderen — al is dit voor de meeste mensen een kleinere aanpassing dan de waterkeuze.
Het is niet nodig te panikeren. De huidige wetenschappelijke consensus is dat er op dit moment geen bewezen causale gezondheidsschade is bij de blootstelling die de gemiddelde Nederlander ervaart. Maar het is evenmin verstandig om het probleem te bagatelliseren. De wetenschap loopt achter op de vervuiling, en de voorzorg die nu redelijk is kan over vijf jaar als onmisbaar worden beschouwd.
Lees ook: Nanoplastics in drinkwater: gezondheidsrisicos en osmose als enige oplossing en Osmosefilter kopen: vergelijking en advies